Waarom die ene vraag tekortschiet
Achteraf klinkt het vaak eenvoudig: “Waarom heeft niemand iets gezegd?”
Die vraag hoor ik, maar waarschijnlijk ook jij, regelmatig. Van medewerkers, van leidinggevenden en van werkgevers die geconfronteerd worden met situaties die zijn geëscaleerd of langdurig hebben voortgesudderd.
Het barrièremodel uit “Bang voor de baas” van universitair hoofddocent Kimberley Breevaart laat zien waarom die vraag meestal tekortschiet. Zwijgen is bijna nooit een individuele keuze. Het is vaak het gevolg van een opeenstapeling van barrières die zich uitspreken steeds minder haalbaar maken. Dat geldt niet alleen voor degene die direct geraakt wordt, maar ook voor collega’s en omstanders die het zien gebeuren.
Barrières zijn geen excuus, maar realiteit
In organisaties spelen meerdere lagen tegelijk:
- maatschappelijke barrières: normalisering, maatschappelijk bewustzijn, ongeloof,
- organisatorische barrières: hiërarchie, afhankelijkheid, onduidelijke structuren
- relationele barrières: loyaliteit, groepsdruk, angst voor verstoring
- persoonlijke barrières: onzekerheid, wegduiken in de hoop dat het vanzelf overgaat
Hoe langer een situatie duurt, hoe hoger deze drempels worden. Dat is geen onwil of gebrek aan moed, maar menselijk gedrag in een context waarin veiligheid ontbreekt.
De rol van omstanders
Wat vaak onderbelicht blijft, en moeilijk te beïnvloeden blijkt, is de positie van omstanders. Collega’s die signalen zien, spanning voelen, maar zwijgen. Niet omdat het hen niets doet, maar omdat ook zij risico’s ervaren.
In gesprekken hoor ik omstanders vaak zinnen als:
- “Ik weet niet of ik het goed zie.”
- “Ik wil geen partij kiezen.”
- “Het is niet mijn rol om hier iets van te zeggen.”
- “Ik wil geen olie op het vuur gooien.”
- “Straks ben ik zelf de volgende.”
Gytha Heins beschrijft in “Waarom zegt niemand er wat van?” hoe zwijgen in groepen vaak ontstaat door sociale dynamiek. Mensen passen zich aan wat als ‘normaal’ wordt gezien, wachten op elkaar en ze onderschatten hun eigen invloed. Hoe langer een patroon bestaat, hoe vanzelfsprekender het wordt, en hoe moeilijker het is om er iets van te zeggen.
Zwijgen is daarmee geen individuele afweging, maar een collectief proces. Iedereen kijkt, iedereen voelt dat het schuurt, en juist daardoor blijft het stil. Maar juiste deze stilte heeft een grote impact.
De prijs van stilte
Zwijgen beschermt op korte termijn, maar kent een hoge prijs.
- Voor medewerkers betekent het vaak isolement, zelftwijfel en uiteindelijk uitval.
- Voor omstanders leidt het tot morele stress en afnemende betrokkenheid.
- Voor organisaties resulteert het in escalatie, verzuim, verloop en beschadigd vertrouwen.
Stilte lost het probleem niet op. Het verplaatst het én verdiept het.
Waarom “je had iets moeten zeggen” niet helpt
De vragen “waarom heb je niets gezegd?” of “mijn deur staat altijd open” leggen de verantwoordelijkheid bij het individu, terwijl het probleem systemisch is. Zowel het barrièremodel als het werk van Heins laten zien dat zwijgen vaak de rationele keuze is binnen een onveilige context.
De relevantere vraag is daarom: Welke barrières maken dat spreken niet vanzelfsprekend is?
En: wat vraagt dat van ons als organisatie?
De rol van de vertrouwenspersoon
In mijn werk als vertrouwenspersoon zie ik hoe belangrijk het is dat mensen eerst mogen ordenen, verhelderen en begrijpen zonder direct iets in gang te hoeven zetten. Niet elk verhaal vraagt om actie. Soms is wachten rationeel. Soms is weggaan gezonder dan blijven.
De waarde van een vertrouwenspersoon zit niet in escaleren, maar in vertragen. In ruimte maken in een vertrouwde en veilige omgeving, waar je gehoord wordt. In samen kijken: wat speelt hier, welke barrières zijn er, en wat is op dit moment passend en haalbaar? Het gevoel dat je er niet meer alleen voor staat kan allesbepalend zijn.
Juist dat eerste, verkennende gesprek kan helpen om regie terug te krijgen, zowel voor degene die geraakt wordt én voor omstanders die worstelen met hun positie.
Tot slot
Mijn overtuiging is dat zwijgen in organisaties te vaak wordt gezien als een persoonlijke tekortkoming, terwijl het in werkelijkheid een collectief signaal is. Wie stil blijft, doet dat zelden uit gemak, maar omdat spreken meer kost dan oplevert.
Organisaties die veiligheid serieus nemen, hoeven mensen niet dapperder te maken. Zij moeten systemen veiliger maken. Dat vraagt aandacht voor wat wordt gezegd, maar vooral voor wat níét wordt uitgesproken. En de bereidheid om te onderzoeken welke barrières, bewust of onbewust, in stand worden gehouden.
Als vertrouwenspersoon nodig ik organisaties uit om die ruimte actief en laagdrempelig te creëren. Zodat spreken geen heldendaad hoeft te zijn, maar een normale mogelijkheid.
Voor werkgevers en leidinggevenden heb ik deze inzichten samengevat in een beknopte 1-pager over het barrièremodel, groepsdynamiek en psychologische veiligheid. Deze is op aanvraag beschikbaar.
Bronnen & inspiratie
- Breevaart, K. Bang voor de baas. Boom.
- Heins, G. Waarom zegt niemand er wat van?!. Boom.